درس‌های از سه تجربه

از آغاز حکومت وحدت ملی تا به حال سه جنبش بزرک را شاهد بوده‌ایم: جنبش فرخنده (حمل 1394)، جنبش تبسم (عقرب 1394) و جنبش روشنایی (ثور 1395). در هر سه این جنبش جوانان نقش اصلی را داشته و بدنه اصلی جنبش را شکل می‌دادند. این نشان دهنده تحول در ظرفیت و پوتانشیال قشر جوان افغانستان است. به هر حال، جنبش فرخنده مَشقِ اول تحول از “مردم بودن” به “شهروند بودن” را اساس گذاشت.
از میان این سه، جنبش فرخنده بهتر از دوی دیگر اجرا گردید. تظاهرات فرخنده به شکل کاملن صلح آمیز و مدنی آن آغاز یافت و ختم شد. به کسی سنک پرتاب نگردید و هیچ شخص مورد ضرب و شطم قرار نگرفت. جنبش فرخنده قشر سنتی و دینی را به چالش کشید. ملا نیازی مورد ملامت مردم واقع شد. گفتمان چگونگی خشونت علیه زنان شکل گرفت. در سالگرد فرخنده، از منار یادبود وی رونمایی گردید و آهنگ ها اعتراضی اجرا شد.
جنبش تبسم در آغاز خوب پیش رفت، اما در آخرین مرحله تمام خواست‌های مردمی به معامله گرفته شد و برباد رفت. یک عده ای به منافع شخصی و سیاسی شان دست یافتند.
جنبش روشنایی با وصف داشتن مطالبه مشروع، با چند چالشِ اساسی مواجه شد. جنبش نتوانست این مطالبه تا پایان کار به طور شاید و بایداش انجام دهد. اگرچه دولت زیر فشار جنبش پیشنهاد مذاکره و گفتکو داد، اما جنبش در میانه راه درب گفتگو و مفاهمه با دولت را بست. احمد بهزاد بارها دولت را به مقاطعه اخطار داد. یکی از شعارهای دیروز جنبش هم تهدید به مقاطعه با دولت بود. هدف جنبش باید ایجاد فشار بر دولت جهت باز شدن فضا گفتگو می بود نه اخطار به مقاطعه. چالش دیگری جنبش این بود که نتوانست خود را از انتقاد قومی بودن برهاند.

بهره‌برداری قومی از یک جنبش مردمی امر درست نیست. عدالت‌خواهی و حق‌طلبی با قوم گرایی جور نمی‌آید. وقتی از تمام اقوام افغانستان توقع داریم که در پهلوی‌مان بیاستند و صدا عدالت‌خواهی بلند کنند، باید به همه ستم دیده‌های اقوام غیر هم مجال بدهیم. بامیان و وردک ولایت‌های همگون و متجانس نیستند. تاجیکان بامیان به همان حد محروم اند که هزاره‌ها بامیان اند. پشتون‌ها و تاجیک‌های وردک هم وضع بهتر از دیگران ندارند. اگر عدم عبور تاتوب ستمی است بر هزاره‌ها این مناطق، همانا ستمی است بر تاجیکان و پشتون‌های این مناطق هم‌چنان. فرافگنی و تقلیل مظلومیت در یک قوم راه حل نیست. راه نیافتن تاجیکان بامیان در شورای مردمی خود یک تبعیض است. وقتی عده ای می آید و شعار می دهند که جنرال دوستم به دلیل هم خونی با ما باید در کنار ما باشد، این حرف جنبش مردمی را به طرف یک حرکت نژادگرایانه سوق می دهد.

 اگر چه یک کتله بزرک از تاجیکان به شدت از جنبش حمایت نمودند، اما کنش غیرمنطقی و غیرمسوولانه عده ای محدود به جنبش رنک قومی داد. برای درک این امر کافیست به نوشته‌های فضا مجازی و شعارهای شماری از مردم توجه نماید. متاسفانه، این گروه به عوض بسیج فراگروهی و فراقومی مردمان مختلف به دور یک هدف واحد، دست به بسیج هویت‌های قومی و خورده قومی می‌زنند. به دنبال سرباز گیری و برجسته سازی تمایز‌های نژادی و گروهی اند. جنبش روشنایی نباید در جهت تقابل مردم در برابر هم استفاده می‌شد. دست کسانی که از جنبش روشنایی استفاده ابزاری برای بسیج مردم به محور قومیت می‌کنند، باید کوتاه می‌شد. تحریک احساسات تباری مردم جنبش عدالت‌طلبانه را از مسیر اصلی اش محرف کرده و هزینه سیاسی سنکینی را بر کشور حمل خواهد کرد. جملاتی مثل “این مضوع برای فلان قوم حیثتی است” و یا “هر نفر از فلان قوم رسالت دارد که دولت را تعطیل کند” اشتباه اند.
این اقدامات کوتاه بینانه و قوم‌محور، جامعه را به طرف قطبی‌شدن می‌کشاند. نتیجه آن شد که چند روز پیش مردمان پکتیا دست به تظاهرات زدند و امروز یک جماعتی در پروان خط قرمزهای خود را اعلان کردند. تاجیکان و پشتون‌های پروان نباید دست به اقدامات مشابه بزنند. همه ما این را باید بدانیم که مسیر بامیان به منفعت جمعی همه مردم افغانستان است.

جنبش باید تا آخرین مرحله مردمی می‌ماند و سکوی پرش را برای این رهبران آموزده شده فراهم نمی کرد. جنبش نتوانست رهبران پیر و گهنه را به حاشیه براند، بر عکس باعث فربه‌ترشدن و برجسته‌شدن این رهبران گردید. خلیلی در اخر مرحله جنبش را در اختیار گرفت، خود را به عنوان منجی مطرح کرد و همه را در نیمه روز به خانه‌های شان فرستاد. این به خانه فرستادن مردم در نیمه روز نمی دانم چند تن را باز به آمال سیاسی شان رسانیده باشد.

جنبه های از خشونت در کنش های این جنبش دیده شد. در یکی از نوار‌های مربوط سخنرانی دکتر غنی در لندن به نظر می‌رسد که این فرد معترض است که نخست به خشونت متوصل می‌شود و بر محافضان ریس جمهوری حمله می‌کند. اعتراض مدنی یک امر خشونت پرهیز است. با عقده‌گشایی نمی‌شود حق‌طلبی کرد. اتفاقن این همان فردی است که متداوم به اقوام دیگر می‌تاخت و آنها به اوباش می‌خواند. عقده‌های تاریخی مان آنقدر درونی شده است که دیو درون خود را دیده نمی‌توانیم. هرازگاهی برایمان فرصت مساعد شود عقده بر دیگری خالی می کنیم. اقامت و زیستن در شهرِ متمدنِ غربی هم نمی‌تواند از خشونت مان بکاهد.
چند عمل ستودنی هم اجرا شد- مثل جمع آوری زباله ها از دنبال تظاهرات اما درپایان هم با وجود تلاش زیاد اجرا کننده‌های تظاهرات، متاسفانه چند خبرنگار مورد لت و کوب قرار گرفتند.
در هر دو جنبش تبسم و روشنایی، همان عده ای را برای آوردن غنی گلو دریده بودند و بالا و پایین دویده بودند، خود را در خط اول قرار دادند. عزیز رویش، طاهر زهیر، جواد سلطانی، کریم خلیلی همه تلاش شان را برای آوردن غنی در انتخابات ۱۳۹۳ انجام دادند. این‌ها از ادبیات دهه نود برای جدا کردن هزاره‌ها از تاجیکان تا حد اخر سود جستند. غنی را بر گرده های مردم سوار ساختند اما حال در نقش قربانی آمده اند. همان غنی‌ای را که حمایت نموده بودند را حالا فاشیست می‌خوانند. تظاهرات مردمی را به گروگان گرفتند و آنرا به ناکامی مواجه ساختند. مردم باید اول از ایشان پاسخ بخواهند.

Advertisements

انتخابات افغانستان و تولید گفتمان‌های ملی

 سه شنبه ۲۷ جوزا ۱۳۹۳ –روزنامه هشت صبح

عمر صدر- نامزد دکترا در دانشگاه آسیای جنوبی

انتخابات یک کنش جمعی و همگانی در گستره حوزه عمومی است. این کنش باعث تولید یک سری از بحث‌ها در رابطه به سرنوشت جمعی مردمان یک سرزمین می‌شود. این بحث‌های جمعی، دغدغه اساسی شهروندان و اولویت‌های ملی مردمان یک کشور را بازتاب می‌دهد و در شکل‌دهی گفتمان‌های عامه نقش اساسی بازی می‌کند. به عبارت دیگر، یکی از بازده‌ها و اثرات انتخابات، مردمی شدن و اجتماعی شدن سیاست می‌باشد. از آغاز پیکارهای انتخاباتی تا فرجام آن، بحث در پیوند به دولت‌داری، حکومت‌داری و سیاست ملی به خانه‌های شهروندان انتقال می‌یابد. به‌طور مثال، نگرانی از موج گسترده مهاجرت افریقایی‌ها و آسیایی‌ها، بخشی از بحث‌های جمعی گروه‌های راست افراطی کشورهای اروپایی را تشکیل می‌دهد. مداخله بشردوستانه و مساله ختم جنگ در افغانستان و عراق شکل‌دهنده بحث‌های جمعی شهروندان امریکایی در حین انتخابات بودند.
از شروع مبارزات انتخاباتی دور اول ریاست‌جمهوری در دلو ۱۳۹۲ تا برگزاری دور دوم انتخابات در ۲۴ جوزا ۱۳۹۳ «سیاست ملی افغانستان» به بحث عمومی جامعه افغانستان مبدل گردید. به‌نظر می‌رسد که فرایند انتخابات به شکل‌دهی حداقل سه گفتمان سیاسی- اجتماعی در افغانستان نقش بازی کرد که عبارت‌اند از گفتمان کثرت‌گرایی فرهنگی، گفتمان نفی خشونت/طالبان و گفتمان قربانیان جنگی. منظور از گفتمان در این‌جا عبارت از مجموعه از نشانه‌ها، کردارهای جمعی، اندیشه‌ها و متن‌هایی است که به‌طور اجتماعی و تاریخی شکل گرفته‌اند و جهت‌دهنده گزاره‌ها، کنش‌ها و هویت‌ها می‌باشد. گفتمان‌ها برساخته اجتماعی است که از کنش و واکنش جمعی از طریق رسانه‌ها، گروه‌های اجتماعی و احزاب شکل می‌گیرند. Continue reading

نقد و بررسی خط مشی خارجی عبدالله عبدالله و اشرف غنی احمدزی

چهارشنبه ۲۱ جوزا ۱۳۹۳ –روزنامه هشت صبح

عمر صدر، دانشجوی دکترای روابط بین‌الملل

افغانستان نیازمند روابط فعال، مثمر و پویا با جامعه‌ی بین‌المللی است. داشتن روابط پویا و مثمر نیازمند یک خط مشی خارجی جامع، مکتوب و همه‌جانبه است. ستادهای انتخاباتی عبدالله عبدالله، اصلاحات و همگرایی، و اشرف غنی احمدزی، تحول و تداوم، هر دو به طرح خط مشی خارجی در چارچوب منشور انتخاباتی‌شان پرداخته‌اند. این نوشتار به ارزیابی خط مشی خارجی این دو نامزد ریاست‌جمهوری می‌پردازد. Continue reading

جایگاه جامعه مدنی در فرآیند صلح افغانستان

یاداشت: این مقاله نخست در جریده ای مرکز ملی تحقیقات پالیسی، دانشگاه کابل در سال ۱۳۸۹ به چاب رسیده است

عمر صدر

جامعه مدنی از جمله مفاهیمی در عرصه نظریه اجتماعي و فلسفه سیاسی است که از چندین سده فکر و اندیشه دانشمندان و اندیشمندان را به خود مشغول ساخته است. يكي از دغدغه های مهم اين است كه جامعه مدني در عرصه صلح چه كرده مي‌تواند و نقش آن در فرآیند صلح چیست. غیرسیاسی پنداشتن جامعه مدنی و تقلیل دادن صلح به یک فرآیند سیاسی و دولتی منتج به، به حاشیه کشیدن جامعه مدنی از فرآیند صلح افغانستان شده است. صلح مفهومي است كه در افغانستان بيشتر از ديد سياسي به آن نگاه شده است این امر باعث کم بها دادن ابعاد ديگر صلح همچون جنبه فردي، فرهنگي و اجتماعي صلح شده است. به همین منوال جامعه مدني كه جز اساسي جامعه و زير بناي دموكراسي است “غيرسياسي” پنداشته شده و كمتر در فرايند سياسي صلح شريك شده است. در اين مقاله مي خواهم نقشي موثری را كه جامعه مدني در صلح‌سازي و فرآيند‌های صلح بازي کرده مي‌تواند، برجسته نمايم. نخست به جنبه نظري مساله و به دنبال آن به بررسي موضوع در افغانستان مي پردازم. Continue reading